Οι διαφημιστικές πινακίδες συνεχίζουν να κοσμούν τον αυτοκινητόδρομο από το αεροδρόμιο προς το Ριάντ, υποσχόμενες ένα «νέο, σύγχρονο κέντρο» με επίκεντρο έναν γιγαντιαίο ουρανοξύστη – τον Mukaab, που σχεδιάστηκε να γίνει το πιο ογκώδες κτίριο στον κόσμο. Ήταν το εμβληματικό σύμβολο του Vision 2030, του φιλόδοξου σχεδίου που παρουσίασε το 2016 ο πρίγκιπας διάδοχος Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν για να απεξαρτήσει το βασίλειο από το πετρέλαιο. Ωστόσο, με τις τιμές του πετρελαίου να παραμένουν χαμηλές, η οικονομική βαρύτητα αποδείχθηκε ισχυρότερη από την αρχιτεκτονική φιλοδοξία.
Τον περασμένο μήνα, οι εργασίες στον Mukaab ανεστάλησαν. Η κατασκευή του The Line – της «γραμμικής πόλης» αξίας άνω των 500 δισ. δολαρίων – έχει επίσης επιβραδυνθεί δραστικά. Ακόμη και οι Χειμερινοί Ασιατικοί Αγώνες του 2029 μεταφέρθηκαν στο Καζακστάν, καθώς το χιονοδρομικό κέντρο στη βορειοδυτική Σαουδική Αραβία δεν θα είναι έτοιμο εγκαίρως. Όλα αυτά είναι «συμπτώματα» μίας νέας πραγματικότητας στη Σαουδική Αραβία, παρατηρεί ο Economist.
Οι αρχές υπόσχονται πλέον πιο «συγκεντρωμένη» στρατηγική, με έμφαση στον τουρισμό, τη μεταποίηση και τα logistics. Πρόκειται για στροφή που πολλοί θεωρούν αναγκαία, έπειτα από χρόνια δαπανηρών έργων-βιτρίνας. Ωστόσο, τα προβλήματα του Vision 2030 δεν περιορίζονται στα επιβλητικά έργα. Το σχέδιο επιδιώκει να μεταφέρει τους Σαουδάραβες από τις κρατικές θέσεις εργασίας στον ιδιωτικό τομέα. Αυτό, όμως, σημαίνει συχνά χαμηλόμισθες θέσεις υπηρεσιών, που στο παρελθόν καλύπτονταν κυρίως από μετανάστες εργαζόμενους.
Ταυτόχρονα, ο πρίγκιπας διάδοχος επιδιώκει να προσελκύσει υψηλά εξειδικευμένους ξένους επαγγελματίες στους τομείς της τεχνολογίας και των χρηματοοικονομικών, δημιουργώντας έναν ανταγωνισμό που δοκιμάζει το κοινωνικό ισοζύγιο. Στην αρχή της Vision 2030, ο μέσος Σαουδάραβας εργαζόμενος λάμβανε περίπου 10.000 ριάλ τον μήνα. Σήμερα, ο μέσος μισθός έχει αυξηθεί περίπου 11%, όμως ο σωρευτικός πληθωρισμός ξεπέρασε το 17%. Με άλλα λόγια, οι πραγματικές αποδοχές έχουν συρρικνωθεί.
Η αύξηση της γυναικείας απασχόλησης έχει λειτουργήσει ως αντιστάθμισμα. Το ποσοστό συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας έχει σχεδόν διπλασιαστεί μέσα σε μια δεκαετία. Ωστόσο, οι γυναίκες συγκεντρώνονται κυρίως σε χαμηλόμισθες θέσεις υπηρεσιών και το μισθολογικό χάσμα παραμένει σημαντικό. Παράλληλα, οι οικογένειες πληρώνουν περισσότερα. Ο ΦΠΑ, που εισήχθη στο 5%, τριπλασιάστηκε κατά την πανδημία και δεν επανήλθε ποτέ σε χαμηλά επίπεδα. Οι επιδοτήσεις σε ενέργεια και καύσιμα μειώθηκαν, ενώ αυξήθηκε και το όριο συνταξιοδότησης.
Η μεγαλύτερη πίεση εντοπίζεται στο Ριάντ. Από διοικητική πρωτεύουσα, η πόλη μετατρέπεται σε οικονομικό και πολιτιστικό κέντρο, με επενδύσεις σε πάρκα, πανεπιστήμια, χρηματοοικονομικές ζώνες και νέο αεροδρόμιο. Η μαζική εισροή Σαουδαράβων και ξένων εργαζομένων εκτόξευσε τα ενοίκια πάνω από 50% από το 2020. Οι τιμές των διαμερισμάτων διπλασιάστηκαν, ξεπερνώντας τα 6.000 ριάλ ανά τετραγωνικό μέτρο. Παρότι η κυβέρνηση επέβαλε πενταετές «πάγωμα» ενοικίων, το κόστος ζωής παραμένει υψηλό.
Αντίθετα, πόλεις όπως η Τζέντα και η ανατολική επαρχία εμφανίζουν στασιμότητα. Το αποτέλεσμα είναι ένα νέο γεωγραφικό και κοινωνικό ρήγμα. Για δεκαετίες, το κράτος αποτελούσε τον βασικό εργοδότη. Η δημόσια θέση θεωρούνταν σχεδόν κεκτημένο δικαίωμα. Σήμερα, οι νέοι μετακινούνται στο Ριάντ για επισφαλείς και χαμηλόμισθες θέσεις στον ιδιωτικό τομέα, ενώ παρακολουθούν ξένους επαγγελματίες να εξασφαλίζουν υψηλά συμβόλαια.
Η πρόσφατη απόφαση για περιορισμένη διάθεση αλκοόλ σε διπλωμάτες και υψηλόμισθους ξένους εργαζόμενους αποτελεί ένδειξη κοινωνικής φιλελευθεροποίησης, αλλά και υπενθύμιση του μεγάλου εισοδηματικού χάσματος. Το Vision 2030 είχε στόχο να διαφοροποιήσει την οικονομία και να μεταμορφώσει τη Σαουδική Αραβία. Πέτυχε εν μέρει να δημιουργήσει μια πιο ανοιχτή και δυναμική κοινωνία. Ταυτόχρονα όμως εισήγαγε προκλήσεις που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν «ξένες» για το βασίλειο: ανισότητα, ακριβή στέγαση, επισφαλείς θέσεις εργασίας και αμφισβήτηση του κοινωνικού συμβολαίου.
Ίσως αυτή να είναι η πιο απρόσμενη συνέπεια της μεταρρύθμισης: στην προσπάθεια να μοιάσει περισσότερο στις ανεπτυγμένες οικονομίες, η Σαουδική Αραβία άρχισε να αντιμετωπίζει τα ίδια διλήμματα που απασχολούν τον υπόλοιπο κόσμο.