Η Ευρώπη εξαρτάται σχεδόν πλήρως από τις εισαγωγές σπανίων γαιών, όπως το λίθιο, ο χαλκός και το νικέλιο, που είναι απαραίτητες για τη βιομηχανία, την ενεργειακή μετάβαση και την άμυνα. «Χωρίς κρίσιμες πρώτες ύλες, δεν μπορεί να υπάρξει ενεργειακή μετάβαση, ανταγωνιστικότητα, στρατηγική αυτονομία», δηλώνει η Κέιτ Πέντους-Ροσιμάνους, μέλος του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου. Η κατάσταση είναι σοβαρή, καθώς η Ε.Ε. εξαρτάται από λίγες τρίτες χώρες για την προμήθεια αυτών των υλικών.
Στο πλαίσιο αυτό, η Ε.Ε. αποφάσισε να δημιουργήσει ένα «στρατηγικό απόθεμα» αυτών των κρίσιμων μετάλλων, εφαρμόζοντας έναν κανονισμό που εγκρίθηκε το 2024. Ωστόσο, πολλοί αξιωματούχοι στις Βρυξέλλες παραδέχονται ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα «δυσκολευτεί να εξασφαλίσει τον εφοδιασμό με στρατηγικές πρώτες ύλες έως το τέλος της δεκαετίας». Η Ε.Ε. κατατάσσει συνολικά 34 πρώτες ύλες ως «κρίσιμες», με 17 από αυτές να χαρακτηρίζονται «στρατηγικές» λόγω της σημασίας τους για την ενεργειακή μετάβαση και την αμυντική βιομηχανία.
Η απόφαση για στρατηγικό απόθεμα δεν θέτει δεσμευτικούς στόχους για το 2030. Για παράδειγμα, το 10% των στρατηγικών πρώτων υλών θα πρέπει να εξορύσσεται στην Ευρώπη, το 40% να υποβάλλεται σε επεξεργασία στην Ευρώπη και το 25% να προέρχεται από ανακύκλωση. Επιπλέον, η Ε.Ε. δεν θα πρέπει να εξαρτάται σε ποσοστό μεγαλύτερο του 65% από οποιαδήποτε τρίτη χώρα για τις εισαγωγές της. Παρά τις καλές προθέσεις, οι προσπάθειες «δεν έχουν ακόμη αποφέρει απτά αποτελέσματα», σύμφωνα με μέλη του Ελεγκτικού Συνεδρίου.
Στη Σουηδία, όπου έχουν βρεθεί κοιτάσματα σπανίων γαιών, μπορεί να χρειαστούν έως και 30 χρόνια για να ανοίξει ένα ορυχείο. Έτσι, αν το έργο ξεκινούσε σήμερα, είναι πιθανό το νέο ορυχείο να μην τεθεί σε λειτουργία πριν από το 2056. «Τα έργα για την εξόρυξη αυτών των υλικών στην Ευρώπη βρίσκονται ακόμη σε εμβρυακό στάδιο και ενδέχεται να χρειαστούν δεκαετίες για να αποδώσουν», αναφέρουν παράγοντες της αγοράς μετάλλων.
Επιπλέον, η ικανότητα επεξεργασίας κρίσιμων υλικών έχει σταματήσει στην Ευρώπη, κυρίως λόγω του υψηλού ενεργειακού κόστους. Ο τρίτος πυλώνας της στρατηγικής της Ε.Ε. για την εξασφάλιση πρώτων υλών, η ανακύκλωση, δεν αξιοποιείται επαρκώς. Περίπου 10 από τις 26 πρώτες ύλες που σχετίζονται με την ενεργειακή μετάβαση δεν ανακυκλώνονται καθόλου, ενώ για επτά υλικά το ποσοστό ανακύκλωσης κυμαίνεται μεταξύ 1-5%.
Όλα αυτά τα εμπόδια καθιστούν την Ε.Ε. ευάλωτη και δυσκολεύουν τον στόχο της να είναι μια ισχυρή και ανεξάρτητη γεωπολιτική δύναμη. Ο Γιαν Χουθ, ειδικός σε θέματα σπανίων γαιών, προειδοποιεί ότι «μόλις η Κίνα, που μονοπωλεί σχεδόν τον τομέα της κατεργασίας των σπανίων γαιών, αρχίσει να σταματά τις εξαγωγές στην Ευρώπη, η βιομηχανία της Ε.Ε. θα αντιμετωπίσει προβλήματα». Η Κίνα έχει ήδη προκαλέσει σοκ περιορίζοντας προσωρινά τις εξαγωγές ορισμένων σπάνιων γαιών.
Αυτή την εβδομάδα, 20 υπουργοί από την Ε.Ε., τις ΗΠΑ, τη Βρετανία, την Αυστραλία και άλλες χώρες θα συναντηθούν στην Ουάσιγκτον για να διαπραγματευτούν την ανάπτυξη νέων αλυσίδων εφοδιασμού. Ωστόσο, οι διαφωνίες σχετικά με τις εγγυήσεις τιμών και τα δασμολογικά εμπόδια εμποδίζουν τις διαπραγματεύσεις. Η Ε.Ε. έχει συνάψει συνολικά 14 στρατηγικές συμπράξεις για τις πρώτες ύλες, αλλά οι εισαγωγές από αυτές τις χώρες μειώθηκαν για τα μισά από τα κρίσιμα ορυκτά.
Οι διαφωνίες σχετικά με τις λεπτομέρειες, ειδικά όσον αφορά τα κατώτατα όρια τιμών, παραμένουν. Χώρες όπως η Αυστραλία απαιτούν εγγυήσεις ελάχιστων τιμών από τις ΗΠΑ. Χωρίς τέτοιες δεσμεύσεις, οι επενδυτές διστάζουν να δημιουργήσουν μια νέα παραγωγική αλυσίδα, φοβούμενοι τις συνέπειες του κινεζικού ντάμπινγκ τιμών. Οι ΗΠΑ, υπό την κυβέρνηση Τραμπ, διστάζουν επίσης να παρέχουν δεσμευτικές διεθνείς εγγυήσεις.