Αποκαλυπτικά είναι τα ευρήματα του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου σχετικά με τη στρατηγική της Ε.Ε. για τις Κρίσιμες Ορυκτές Πρώτες Ύλες, όπως αναφέρεται στην Ειδική Έκθεση 2026 με τίτλο «Κρίσιμες πρώτες ύλες για την ενεργειακή μετάβαση – Μια πολιτική χωρίς στέρεα θεμέλια». Σύμφωνα με την έκθεση, η πολιτική της Ε.Ε. για τις πρώτες ύλες έχει στρατηγική κατεύθυνση, αλλά δεν στηρίζεται σε στέρεα θεμέλια. Οι προσπάθειες για διαφοροποίηση των εισαγωγών δεν έχουν αποφέρει τα αναμενόμενα αποτελέσματα, ενώ οικονομικά, νομικά και διοικητικά εμπόδια καθυστερούν την πρόοδο της εγχώριας παραγωγής. Επιπλέον, δεν αξιοποιείται πλήρως το δυναμικό της βιώσιμης διαχείρισης των πόρων, και η εξασφάλιση του εφοδιασμού και της χρηματοδότησης για στρατηγικά έργα μέχρι το 2030 αναμένεται να είναι δύσκολη.
Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο προτείνει στην Ε.Ε. να ενισχύσει τα θεμέλια της πολιτικής της για τις πρώτες ύλες, να διασφαλίσει ότι οι προσπάθειες διαφοροποίησης των εισαγωγών θα βελτιώσουν την ασφάλεια του εφοδιασμού, να αντιμετωπίσει τα χρηματοδοτικά κωλύματα που εμποδίζουν την παραγωγή και να αξιοποιήσει περισσότερο τη βιώσιμη διαχείριση των πόρων, προκειμένου να μειωθεί η εξάρτηση από πρωτογενείς κρίσιμες πρώτες ύλες.
Είναι η πρώτη φορά που το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο συντάσσει έκθεση για τις κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες, και η θέση του είναι ιδιαίτερα σημαντική για την Ευρώπη, ειδικά λόγω της γεωπολιτικής συγκυρίας. Όπως επισημαίνει ο Πέτρος Τζεφέρης, Γενικός Διευθυντής Ορυκτών Πρώτων Υλών του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, η Ευρώπη πρέπει να προχωρήσει από τη θεωρητική στοχοθεσία στην πρακτική υποστήριξη, αν θέλει να διασφαλίσει την πράσινη επιβίωσή της.
Η Ε.Ε. έχει θέσει φιλόδοξες τιμές-στόχο για την ενέργεια και το κλίμα, ωστόσο πολλά έργα θα αντιμετωπίσουν δυσκολίες στην εξασφάλιση κρίσιμων πρώτων υλών, όπως το λίθιο, το νικέλιο, το κοβάλτιο, ο χαλκός και οι σπάνιες γαίες. Υπάρχουν κενά στα εμπορικά δεδομένα και ζητήματα σχετικά με τη μεθοδολογία και τις προβλέψεις της ζήτησης για τις πρώτες ύλες στρατηγικής σημασίας. Η χρηματοδότηση ύψους 1,8 δισ. ευρώ για πρωτοβουλίες που σχετίζονται με κρίσιμες πρώτες ύλες είναι διασκορπισμένη σε διάφορα προγράμματα και διευθύνσεις της Επιτροπής. Η ασφάλεια εφοδιασμού της Ε.Ε. κινδυνεύει από τις στρεβλώσεις του εμπορίου και τις γεωπολιτικές κρίσεις.
Ενδεικτικό είναι ότι τον Απρίλιο του 2025, η Κίνα συμπεριέλαβε επτά σπάνιες γαίες σε κατάλογο ελέγχου των εξαγωγών. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Εμπορικό Επιμελητήριο της Κίνας, οι κινεζικές αρχές είχαν εγκρίνει μόνο 19 από τις 141 αιτήσεις χορήγησης άδειας, ενώ εκκρεμούσαν 121 «επείγουσες» αιτήσεις. Μέχρι τον Δεκέμβριο του 2025, η Ε.Ε. δεν είχε υποβάλει καταγγελία στον ΠΟΕ. Επίσης, οι εισαγωγές κρίσιμων πρώτων υλών από την Ουκρανία μειώθηκαν σημαντικά από το 2021 έως το 2024.
Η εξερεύνηση κοιτασμάτων στην Ε.Ε. δεν προχωρά με ικανοποιητικούς ρυθμούς, ενώ η επεξεργασία πρώτων υλών αντιμετωπίζει προβλήματα λόγω έλλειψης κατάλληλης τεχνολογίας και περιορισμένου αριθμού εγκαταστάσεων. Οι χρονοβόρες διαδικασίες αδειοδότησης καθυστερούν την έναρξη εξορυκτικών έργων, και οι φραγμοί της αγοράς, όπως το υψηλό κόστος επεξεργασίας, παραμένουν εμπόδιο για την ανταγωνιστικότητα του τομέα ανακύκλωσης της Ε.Ε. Για πολλές κρίσιμες πρώτες ύλες, η Ε.Ε. εξαρτάται από τις εισαγωγές από τρίτες χώρες.
Ο Κωνσταντίνος Λασκαρίδης, Διευθυντής Ορυκτών Πόρων και Μεταλλευτικής ΕΑΓΜΕ, τονίζει ότι η ενεργειακή μετάβαση και η ψηφιακή οικονομία αυξάνουν τη ζήτηση για μέταλλα και κρίσιμα ορυκτά. Η συζήτηση έχει πλέον οικονομικές, γεωπολιτικές και αναπτυξιακές διαστάσεις. Η ετήσια έκθεση “Mineral Commodity Summaries 2026” της U.S. Geological Survey επιβεβαιώνει τον στρατηγικό ρόλο των ορυκτών πρώτων υλών στην οικονομία και την ενεργειακή μετάβαση.
Το 2025, παρατηρήθηκαν έντονες αυξήσεις σε ορισμένα κρίσιμα ορυκτά, όπως το βισμούθιο και το αντιμόνιο, ενώ το λίθιο κατέγραψε μείωση. Οι μεταβολές αυτές σχετίζονται με γεωπολιτικές εντάσεις και εξαγωγικούς περιορισμούς. Η αναθεωρημένη Λίστα Κρίσιμων Ορυκτών των ΗΠΑ περιλαμβάνει 60 ορυκτά, με πολλές εξαρτήσεις από εισαγωγές.
Η Κίνα παραμένει ο κυρίαρχος παραγωγός σε πολλά κρίσιμα ορυκτά, και η ανακύκλωση μετάλλων αντιπροσωπεύει σημαντικό ποσοστό της αξίας της πρωτογενούς εξόρυξης. Στην Ευρώπη, η Ε.Ε. μέσω του Critical Raw Materials Act επιδιώκει τη μείωση της εξάρτησης από τρίτες χώρες και την ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής και επεξεργασίας κρίσιμων πρώτων υλών. Η Ελλάδα διαθέτει σημαντικούς ορυκτούς πόρους και μπορεί να διαδραματίσει ρόλο στην ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία, εφόσον συνδυαστούν βιώσιμες πρακτικές εξόρυξης και περιβαλλοντική προστασία.